Η οδός Πειραιώς

Η ιστορία της οδού Πειραιώς, άξονα σύνδεσης της Αθήνας με τον Πειραιά, ξεκινάει από την Αρχαιότητα όταν τον 5ο π.Χ. αιώνα οι Αθηναίοι, επισημαίνοντας τη σημασία του Πειραιά, οικοδόμησαν τα Μακρά Τείχη για την αμυντική σύνδεση των δύο πόλεων.
Η οδός Πειραιώς θεμελιώθηκε και ακολουθεί σήμερα το Βόρειο σκέλος των Μακρών Τειχών μέχρι του σημείου που στρέφεται για να συναντήσει τον Κεραμικό και την Ιερά Οδό, χώροι και οι δύο με ιδιαίτερη σημασία κατά την Αρχαιότητα. Ο μεν χώρος του Κεραμεικού, μαζί με το Δημόσιο Σήμα (χώρος ταφής των επιφανών ανδρών της αρχαιότητας) συνδεόταν με το χώρο της Ακαδημίας Πλάτωνος, η δε Ιερά Οδός, ως επέκταση της Οδού Παναθηναίων κατέληγε στην Ελευσίνα.
Το 86 π.Χ. γκρεμίστηκαν τα Μακρά Τείχη από το Ρωμαίο στρατηγό Σύλλα, γεγονός που είχε δυσμενείς επιπτώσεις στην εξέλιξη του Πειραιά. Ο Πειραιάς ανακτά και πάλι τη σημασία του το 1834 με την ίδρυση του Ελληνικού Κράτους.

Οικιστική ανάπτυξη
Τα πρώτα πολεοδομικά σχέδια των Αθηνών προέβλεπαν τη θέση των Ανακτόρων στην περιοχή της Ομόνοιας και στον Κεραμεικό και έτσι στην περιοχή συγκεντρώθηκαν μεσαία και αστικά στρώματα πληθυσμού.
Η οριστική όμως εγκατάσταση στη σημερινή τους Θέση (προς την Ερμού) και η εγκαθίδρυση στη συνέχεια της Ελληνοαγγλικής εταιρίας Μετάξης στο Μεταξουργείο είχαν αρνητικές επιπτώσεις στην εξέλιξη της περιοχής.

Βιομηχανική εξέλιξη της οδού Πειραιώς
Πρώτο βήμα για τη μετατροπή της Πειραιώς σε βιομηχανικό άξονα ήταν η εγκατάσταση εργοστασίου παραγωγής φωταερίου (Γκάζι).
Στην περιοχή του Πειραιά αντίστοιχα, στο τέλος του 19ου αιώνα και κατά μήκος της οδού δημιουργήθηκε ο πρώτος πυρήνας εργοστασίων (4 αλευρόμυλοι) και συγκεντρώθηκαν κεραμοποιεία (θέση Καμίνια), ενώ η περιοχή μεταξύ Καμινίων και Αγ. Διονυσίου αποτέλεσε την πρώτη βιομηχανική ζώνη του Πειραιά.
Με την ανάπτυξη της χημικής βιομηχανίας διαμορφώνονται οι πρώτοι πυρήνες βαριάς βιομηχανίας στον Πειραιά (ΧΡΩΠΕΙ, ΗΒΗ, ΕΛΑΙΣ, ΕΛΜΑ κ.ά.), στην πλευρά της Αθήνας (ΠΑΥΛΙΔΗΣ) και στην περιοχή Μοσχάτου - Ν. Φαλήρου (Γαβριήλ, Ρόκα κ.ά.). Κατά το μεσοπόλεμο, και με την εγκατάσταση των προσφύγων, δημιουργήθηκε το σημερινό ενιαίο αστικό συγκρότημα και αναπτύχθηκαν οι πιο σύγχρονες βιομηχανίες (βιομηχανίες μετάλλου - ΧΑΛΚΟΡ, ΒΙΟΣΩΛ, κ.ά., χημικές βιομηχανίες, κλωστοϋφαντουργίας κ.ά.).
Σήμερα η Οδός Πειραιώς φέρει εμφανή τα ίχνη αποβιομηχάνισης και των ανακατατάξεων που υφίσταται η Ελληνική Βιομηχανία.

Η οδός Πειραιώς σήμερα - Θεσμικό Πλαίσιο

Η Οδός Πειραιώς σήμερα
Η σημερινή εικόνα της οδού Πειραιώς όχι μόνον δεν ανταποκρίνεται στην ιστορικότητα του δρόμου, αλλά αντίθετα δείχνει σημάδια υποβάθμισης και παρακμής.

Το θεσμικό πλαίσιο
Η μέχρι τώρα επέμβαση της Πολιτείας ήταν αποσπασματική με ρυθμίσεις κυρίως θεσμικές που αφορούσαν τις γύρω περιοχές, στις οποίες εμπίπτει κατά τμήματά της και η Οδός Πειραιώς (όπως η μελέτη του Ελαιώνα ρυθμίζει 3 ΟΤ. στο Βόρειο πρόσωπο της Πειραιώς, ή τα Προεδρικά Διατάγματα χρήσεων γης και όρων δόμησης των εκατέρωθεν της οδού Δήμων, που ρυθμίζουν κατά τον ίδιο τρόπο συγκεκριμένο αριθμό Ο.Τ. έπ' αυτής.

Στόχοι - Κατευθύνσεις
Με δεδομένη την ιστορικότητα και την διαχρονική λειτουργία του άξονα της οδού Πειραιώς ο οποίος αποτελεί συνδετικό κρίκο των δύο σημαντικών αστικών κέντρων της Αθήνας και του Πειραιά και έχοντας υπόψη τα σημερινά της προβλήματα, μελετήθηκε συνολική ανάπλαση και αναβάθμιση του άξονα από την Ομόνοια μέχρι τον Πειραιά. Η μελέτη αντιμετώπισε τον άξονα σαν ενιαία διαδρομή, χωρική και χρονική, μέσα από την οποία θα ανασύρονται μνήμες, ενώ ταυτόχρονα νέες χρήσεις πολιτιστικού και ψυχαγωγικού κυρίως περιεχομένου θα πάρουν θέση στα κελύφη των παλαιών και νέων κτιρίων.
'Έτσι μελετήθηκε συνολική ανάπλαση του άξονα από την Ομόνοια μέχρι την Γρ. Λαμπράκη στον Πειραιά.

Σαν στόχοι της μελέτης τέθηκαν:

• η αλλαγή του χαρακτήρα του δρόμου
• η ανάδειξη της ιστορικότητάς του
• η αισθητική αναβάθμισή του
• η αξιοποίηση του κτιριακού πλούτου

και ακολούθησαν οι παρακάτω κατευθυντήριοι άξονες για την ικανοποίησή τους:

• Ενίσχυση των δραστηριοτήτων πολιτιστικού ενδιαφέροντος, αναψυχής και Διοίκησης, με ουσιασrικές παρεμβάσεις στις χρήσεις και απομάκρυνση όσων οχλούν, ώστε να αποκτήσει η Οδός κυρίως πολιτιστικό χαρακτήρα.
• Προστασία και ανάδειξη των αρχαιολογικών χώρων που συγκεντρώνονται στην περιοχή - πλατεία Κουμουνδούρου, Κεραμικός - Μακρά Τείχη.
• Επισήμανση και προβολή των σημείων εκείνων που ήδη προσδιορίζουν έναν πολιτιστικό χαρακτήρα στο δρόμο (Σχολή Καλών Τεχνών, Γκάζι, Κεραμικός), όπως και άλλων που θα αναδειχθούν μετά από σχετικές παρεμβάσεις.
• Σύνδεση του δρόμου με περιοχές, όπου έχουν εκπονηθεί ανάλογες μελέτες, στην ακτίνα επιρροής των οποίων βρίσκεται η Πειραιώς (Ψυρρή, Θησείο, Μεταξουργείο, μελέτη Ενοποίησης Αρχαιολογικών Χώρων, Ελαιώνας κ.ά.).
• Ουσιαστική ρύθμιση της δόμησης στην περιοχή με παρεμβάσεις στους όρους δόμησης και καθορισμό ειδικών περιορισμών.
• Προστασία της οπτικής φυγής του δρόμου προς την Ακρόπολη.
• Αναγνώριση, διατήρηση και ανάδειξη του κτιριακού πλούτου του δρόμου (βιομηχανικού ή μη) ως σημείων αναφοράς στη διαδρομή (Εθνική Πινακοθήκη, ΣΑΝΙΤΑΣ, ΝΕΛΣΩΝ, ΗΒΗ, ΧΡΩΠΕΙ κ.ά.) και ένταξη νέων χρήσεων στα παλαιά κελύφη.
• Απομάκρυνση των στοιχείων που προσβάλλουν τον Δημόσιο χώρο και τα κτίρια, για μία καλύτερη αντιληπτική οργάνωση του χώρου.
• Εμπλουτισμό της οδού με ελεύθερους χώρους και δημιουργία πάλων στάσης, αναψυχής και άθλησης.
• Ανακούφιση του άξονα με κυκλοφοριακές ρυθμίσεις.
• Σημαντικές και μεγάλης κλίμακας παρεμβάσεις σε χαρακτηριστικά και διακεκριμένα σημεία της διαδρομής.

Προτάσεις

Με γνώμονα τις παραπάνω κατευθύνσεις διατυπώνονται συγκεκριμένες προτάσεις που συνοψίζονται σε:

• Αναγνώριση και χαρακτηρισμό του άξονα της Πειραιώς ως παραδοσιακού ιστορικού τμήματος της πόλης και καθορισμό ζώνης προστασίας αυτού.
• Έγκριση Πολεοδομικού κανονισμού, με:
• Ρύθμιση των χρήσεων γης στην κατεύθυνση της αποθάρρυνσης των επαγγελματικών εκείνων δραστηριοτήτων που δημιουργούν προβλήματα οπτικής ή άλλης ρύπανσης, της διατήρησης της κατοικίας του λιανικού εμπορίου και των γραφείων και της τόνωσης της εκπαίδευσης, του αθλητισμού, της αναψυχής εν γένει και ιδιαίτερα των πολιτιστικών δραστηριοτήτων.
• Σημαντική αύξηση του πρασίνου με καθορισμό και οργάνωση κοινοχρήστων χώρων αναψυχής και στάσης του κοινού, σε συνδυασμό με ανάπτυξη πολιτιστικών ή αθλητικών δραστηριοτήτων και δημιουργία πνευμόνων αναπνοής του δρόμου.
• Καθορισμό ειδικών όρων δόμησης για την διατήρηση στην περιοχή της κλίμακας που καθορίζεται από τους παλιούς κτιριακούς όγκους.
• Καθορισμό ειδικών όρων και περιορισμών καθώς και γενικών παρεμβάσεων που θα συντελέσουν στην αισθητική αναβάθμιση του δρόμου.
• Χαρακτηρισμό αξιόλογων κτιρίων και κτιριακών συνόλων σαν διατηρητέων, από τα οποία τα 45 αφορούν βιομηχανικούς όγκους.
• Επαναχρησιμοποίηση των κελυφών, όσων από αυτά τα κτίρια μένουν σήμερα ανεκμετάλλευτα, με ένταξη νέων χρήσεων αναψυχής και πολιτιστικών δραστηριοτήτων και με ταυτόχρονη α .ι προστασία του περιβάλλοντος χώρου τους (ΣΑΝΙΤΑΣ, ΝΕΛΣΩΝ, ΗΒΗ, ΧΡΩΠΕΙ κ.ά.).
• Κυκλοφοριακές ρυθμίσεις με πρόβλεψη πεζόδρομων, παραπλεύρων δρόμων, νησίδων, πρασίνου και χώρων στάθμευσης κατά μήκος του δρόμου.
• Σημειακές μεγάλης κλίμακας παρεμβάσεις σε εννέα ιδιαίτερα σημαντικά σημεία κατάτμησης του δρόμου:
• Στην πλατεία Κουμουνδούρου, όπου μελετάται συνολική ανάπλασή της Στο Γκάζι - Κεραμικό, με οργάνωση της περιοχής ως ζώνης αναψυχής και πολιτιστικών λειτουργιών Στην περιοχή Σαράφειου Κολυμβητηρίου, με Εμπλουτισμό της περιοχής με κοινόχρηστους χώρους και δημιουργία χώρων στάθμευσης
• Στον κόμβο Χαμοστέρνας, όπου οργανώνεται ζώνη πρασίνου αναψυχής - αθλητισμού Στην περιοχή παλαιών Σφαγείων και Στάβλων Δ. Ταύρου με διατήρηση των κτισμάτων και συνολική οργάνωση για αναψυχή και πολιτιστικά δρώμενα.
• Στη στροφή της οδού Πειραιώς - "Σικιαρίδειο" με ανάδειξη της περιοχής ως πολιτιστικού πόλου έλξης
• Στον κόμβο Κηφισού - ΣΑΝΙΤΑΣ με αναδιοργάνωση των χρήσεων, προβολή και διατήρηση κτιριακών όγκων και δημιουργία εκτεταμένης ζώνης πολιτιστικών δραστηριοτήτων, αναψυχής και αθλητισμού
• Στην περιοχή ΧΡΩΠΕΙ - ΕΛΑΙΣ με διατήρηση και ανάδειξη του πυκνού δικτύου των παραδοσιακών βιομηχανικών όγκων
• Στην περιοχή του κόμβου Λαμπράκη με δημιουργία κοινόχρηστων χώρων για την καλύτερη οργάνωσή του

Η υλοποίηση των προτεινόμενων ρυθμίσεων και παρεμβάσεων με την εξυγίανση και την αναβάθμιση της οδού Πειραιώς, την εξασφάλιση και την προβολή της φυσιογνωμίας του ιστορικού αυτού άξονα κατά τη διαδρομή του μέσα στο χρόνο, την ανάδειξη του ρόλου του ως συνδετικού κρίκου της Αθήνας και του Πειραιά, Θα δημιουργήσει έναν υπερτοπικό πόλο πολιτισμού - αναψυχής και παραγωγικών δραστηριοτήτων.
Μελέτη ΥΠΕΚΑ